awtur:
Ix-xjenza moderna hija sistema ta' għarfien li topera permezz ta' sett kumpless u b'ħafna saffi ta' istituzzjonijiet nazzjonali u transnazzjonali, atturi tas-settur pubbliku u privat u mogħdijiet diversi li jittraduċu r-riċerka f'azzjoni—permezz tal-innovazzjoni, il-politika u t-tixrid tal-għarfien. Iżda x-xjenza kontemporanja u l-istituzzjonijiet tagħha qed jinbidlu taħt diversi influwenzi esterni, l-impatti ta' teknoloġiji ġodda u sett ta' atturi dejjem aktar divers. Iċ-ċentru ġeografiku tal-gravità xjentifika qed jiċċaqlaq lejn in-nofsinhar u l-lvant, b'implikazzjonijiet wesgħin għal kif ix-xjenza tista' taħdem biex tavvanza l-ġid pubbliku. Ir-rwol tas-settur privat u l-approċċ dejjem aktar awtonomu tagħhom għall-iżviluppi fit-teknoloġiji qed ikollhom impatt enormi. It-tensjonijiet ġeostrateġiċi qed inaqqsu d-dominji sikuri għall-kollaborazzjoni transnazzjonali, u jillimitaw l-opportunitajiet għall-ġenerazzjoni li jmiss ta' xjenzati. Iżda filwaqt li x-xjenza qed tiġi affettwata u forsi ffurmata minn influwenzi esterni, huwa importanti li x-xjenza ma tirrispondix b'mod passiv iżda tħares ukoll lejha nfisha lejn liema azzjonijiet tista' tieħu biex tipproteġi r-rwol kritiku tax-xjenza bħala ġid pubbliku globali f'dinja kumplessa u li qed tinbidel.
Il-perjodu ta’ ottimiżmu internazzjonali dejjem jikber wara l-kollass tal-Unjoni Sovjetika fl-1991 ra perjodu ta’ globalizzazzjoni akbar, rabtiet bejn it-Tramuntana u n-Nofsinhar u progress teknoloġiku rawmu ambjent ta’ informazzjoni relattivament pożittiv, għalkemm irregolari. Għax-xjenza dan forsi laħaq il-quċċata tiegħu fl-2015 bl-iffirmar tal-Ftehim ta’ Pariġi dwar it-tibdil fil-klima, it-tnedija tal-Għanijiet ta’ Żvilupp Sostenibbli (SDGs) u l-ftehim multilaterali għall-Qafas ta’ Sendai għat-Tnaqqis tar-Riskju ta’ Diżastri. Minn dakinhar, id-demokraziji liberali ffaċċjaw polarizzazzjoni, staġnar ekonomiku, diżinformazzjoni, ansjetajiet dwar il-migrazzjoni u kkonfrontaw tensjonijiet ġeopolitiċi hekk kif ħareġ ambjent strateġiku multipolari. Il-ktieb tax-xogħol ġeostrateġiku jenfasizza dejjem aktar it-teknoloġiji emerġenti, is-sentiment nazzjonalista u r-relazzjonijiet internazzjonali transazzjonali, aktar milli strateġiċi. Dan idgħajjef l-impenji għal ordni bbażata fuq ir-regoli, qed jiddefinixxi mill-ġdid il-potenzjal ta’ organizzazzjonijiet multilaterali u jisfida d-diplomazija tax-xjenza u l-impenn għall-progress fuq kwistjonijiet li qed jiffaċċjaw il-ġid komuni globali. It-tħassir tal-linji bejn ix-xjenza, l-innovazzjoni, l-ekonomija u l-poter ġeostrateġiku intensifika t-tensjoni bejn il-ftuħ u s-sigurtà. Il-pressjonijiet ekonomiċi fuq id-demokraziji liberali jheddu l-investimenti fit-tul fix-xjenza, u jidderieġu r-riżorsi lejn qligħ fuq medda qasira ta' żmien u tħassib dwar is-sigurtà, ħafna drabi b'reazzjoni pubblika limitata.
Ir-relazzjoni bejn ix-xjenza u s-soċjetà ġiet affettwata kemm mill-ambjent tal-informazzjoni mibdul kif ukoll minn bidliet fid-dinamika soċjetali, għall-inqas fid-demokraziji liberali. Hekk kif ix-xjenza tiffaċċja kwistjonijiet li jħallu impatt fuq interessi u valuri bħat-tibdil fil-klima u t-teknoloġiji tat-tilqim, ix-xjenza saret aktar fokus ta' partiġġjaniżmu politiku. Dan jista' jwassal għal aċċettazzjoni selettiva tax-xjenza jew ir-rifjut tagħha u biex ix-xjenza u x-xjentisti jiġu attakkati politikament. Madankollu, minkejja dan, ix-xjenza tibqa' relattivament fdata ħafna mill-biċċa l-kbira fis-soċjetà.
Kritikament, il-produzzjoni u l-komunikazzjoni tal-għarfien huma trasformati mit-teknoloġiji u b'mod partikolari l-intelliġenza artifiċjali (AI). L-AI qed tfassal mill-ġdid x'inhu xjentifikament possibbli, min iwettaq ir-riċerka u kif l-eċċellenza tiġi definita u ppremjata. AlphaFold juri kif avvanz wieħed jista' jikkonfigura mill-ġdid qasam malajr. L-AI issa qed tbiddel kull aspett tal-katina tax-xjenza mill-allokazzjoni tal-finanzjament għall-iskoperta għar-rappurtar għall-użu. Hekk kif l-AI u l-analitika tad-dejta kbira jsiru ċentrali, in-normi ta' governanza għall-ġestjoni u l-kondiviżjoni tad-dejta jridu jevolvu, b'implikazzjonijiet għall-applikabbiltà universali u l-kollaborazzjoni internazzjonali.
Iżda l-imġieba tal-istituzzjonijiet tax-xjenza nnifisha tista’ wkoll idgħajjef il-fiduċja. L-istituzzjonijiet tax-xjenza pubblika u l-komunità xjentifika nnifisha għadhom primarjament influwenzati minn inċentivi tal-output relatati mal-pubblikazzjoni aktar milli mal-iskop sottostanti tax-xjenza fl-avvanz tal-għarfien u l-kontribut lis-soċjetà. Dawn l-inċentivi jistgħu jwasslu għal esaġerazzjoni mix-xjentisti u l-istituzzjonijiet tagħhom f’dikjarazzjonijiet ta’ impatt potenzjali. L-IA wasslet għal splużjoni ta’ dokumenti suspettużi u kixfet imġieba inkwetanti fil-komunità xjentifika. Il-mudelli finanzjarji għall-pubblikazzjoni tax-xjenza u l-espansjoni rapida ta’ komunità xjentifika kompetittiva ħafna wasslu għal fabbriki tal-karti, ġurnali predatorji, użu ħażin ta’ preprints u kwistjonijiet dejjem akbar ta’ riproduċibbiltà. Ir-reviżjoni tradizzjonali bejn il-pari ma tistax tlaħħaq. Jekk ir-rekord tax-xjenza jiġi kompromess, hekk ukoll tiġi kompromessa l-fiduċja fix-xjenza.
L-iżvilupp mgħaġġel tat-teknoloġiji bbażati fuq ix-xjenza u b'mod partikolari l-pjattaformi bbażati fuq l-IA qed iseħħ fil-biċċa l-kbira fis-settur privat b'mod pjuttost bla restrizzjonijiet, li jaqbeż il-kumdità soċjali u b'taħlita ta' impatti negattivi u pożittivi. Skont kif tevolvi din l-aċċelerazzjoni teknoloġika, tista' tħalli impatt fuq kif is-soċjetajiet iħarsu lejn l-intrapriża xjentifika. Dan saħansitra aktar minn teknoloġiji tal-passat bħall-modifikazzjoni ġenetika li jistgħu jittestjaw il-kuntratt soċjali bejn ix-xjenza u s-soċjetà.
Is-sistemi tax-xjenza dejjem ġew iffurmati minn kurrenti politiċi u soċjoloġiċi u minn patronaġġ—kemm jekk politiku, filantropiku, jew korporattiv. Hekk kif il-kundizzjonijiet ekonomiċi u ġeostrateġiċi jinbidlu, l-investiment pubbliku fix-xjenza jrid jadatta kemm għall-interessi li qed jinbidlu tal-patruni kif ukoll għall-prijoritajiet u t-teknoloġiji ġodda, u b'hekk jibdel min jistabbilixxi l-aġenda u kif titwettaq u tintuża r-riċerka. Għandu wkoll implikazzjonijiet kbar għal kif ix-xjenza pubblika u b'mod partikolari l-organizzazzjonijiet ewlenin tagħha jridu jiffokaw l-attivitajiet tagħhom.
Fil-pajjiżi żviluppati, il-politiki għax-xjenza qed isiru aktar iffukati u direzzjonali. Filwaqt li x-xjenza ta’ nofs is-seklu 20 enfasizzat is-sigurtà, id-difiża u l-konsiderazzjonijiet ekonomiċi, kien hemm ukoll enfasi dejjem tikber fuq għanijiet soċjetali usa’, inkluża l-ġestjoni tas-sistemi ambjentali u soċjali. Iżda fid-dawl tal-isfidi ekonomiċi u ġeostrateġiċi, il-politika f’dawn il-pajjiżi tirriskja li tirtira lejn għanijiet ekonomiċi u ta’ sigurtà immedjati. Min-naħa tiegħu dan diġà qed jikkomprometti n-normi tal-kooperazzjoni xjentifika internazzjonali.
Ix-xjenza pubblika trid twassal għarfien azzjonabbli, iżda l-istrutturi organizzattivi u ta' finanzjament attwali spiss jonqsu milli jipproduċu deċiżjonijiet jew politiki biex jindirizzaw il-kwistjonijiet li qed jiffaċċjaw il-ġid komuni globali. Id-dinamika politika fissret li ħafna mill-politika pubblika ffokat fuq medda qasira ta' żmien filwaqt li x-xjenza u ħafna mix-xjenza tas-sostenibbiltà jeħtieġu ħsieb fit-tul. L-Għanijiet ta' Żvilupp Sostenibbli (SDGs) ġew maħsuba fi żmien aktar ottimist iżda kienu kostruzzjoni inevitabbilment kumplessa u konfuża. Ma jiċċarawx b'mod ċar kif għandha tiġi indirizzata l-isfida fundamentali li jiġu bbilanċjati l-azzjonijiet meħtieġa biex jiġi massimizzat il-benesseri tal-bniedem u tas-soċjetà mar-realtajiet li l-estrazzjoni tar-riżorsi teħtieġ li tiġi minimizzata u ġestita.
In-nuqqas ta’ progress fi kwistjonijiet tal-ġid komuni globali wassal għal sejħiet għall-promozzjoni ta’ mudelli tax-xjenza aktar inklużivi—bħal approċċi transdixxiplinari u ta’ koproduzzjoni—li jinvolvu partijiet interessati minn lil hinn mill-komunitajiet xjentifiċi tradizzjonali. Ir-reviżjoni bejn il-pari estiża mhijiex spiss strument tax-xjenza, iżda tista’ tkun kruċjali biex issostni l-kuntratt soċjali tagħha. L-inċentivi u l-istrutturi fi ħdan l-organizzazzjonijiet tax-xjenza u l-kanali ta’ finanzjament filantropiku jibqgħu orjentati lejn mudelli tradizzjonali, dojoq, immexxija mir-rispons, u dan jillimita l-impatt trasformattiv. Il-ħtieġa li jiġi rikonoxxut li s-soċjetà tistenna li x-xjenza tkun inkorporata fiha, mhux iżolata minnha, hija kruċjali.
L-organizzazzjonijiet xjentifiċi jeħtieġ li jaħdmu flimkien ma’ finanzjaturi pubbliċi u filantropiċi u universitajiet u akkademji biex jindirizzaw il-kwistjonijiet interni għall-istituzzjoni tax-xjenza li jdgħajfu l-kuntratt soċjali għax-xjenza. L-istituzzjoni tax-xjenza fil-biċċa l-kbira kienet awtogovernata lil hinn mis-sinjali inevitabbli u xierqa mill-patruni tagħha iżda hemm il-periklu li l-pressjonijiet soċjali u politiċi jfittxu li jdgħajfu dik l-awtogovernanza. Iżda l-inċentivi fis-sistema tax-xjenza li jiffokaw l-imġieba u l-kulturi b’modi li jistgħu jdgħajfu l-fiduċja, ifixklu l-kollaborazzjoni, juru nuqqas ta’ rispett lejn is-sħubijiet globali u jdgħajfu l-fiduċja fir-rekord tax-xjenza kollha jeħtieġ li jiġu indirizzati. L-interazzjoni bejn ix-xjenzi naturali u soċjali għad trid tiġi ottimizzata u dik bejn il-komunitajiet xjentifiċi tas-settur pubbliku u privat teħtieġ fokus.
L-aċċess u l-ġestjoni tad-dejta qed jikbru b'rata mgħaġġla biex isiru kwistjoni ewlenija għall-kollaborazzjoni xjentifika. It-teknopoli ewlenin għandhom fehmiet politiċi u prattiċi pjuttost differenti dwar id-dejta. Iżda hemm bżonn urġenti li tissaħħaħ il-governanza tad-dejta u jiġu żgurati l-protezzjonijiet tal-privatezza u l-liċenzja soċjali għall-IA u l-big data fir-riċerka u tabilħaqq b'mod aktar wiesa'. It-tensjoni implikata bejn is-sovranità tad-dejta u l-użu miftuħ tista' tiġi riżolta iżda l-ħtieġa urġenti li jinstab mod kif jiġu ġestiti t-teknoloġiji diġitali, bijofiżiċi u tax-xjenza tal-ħajja transkonfinali li jista' jkollhom impatt profond tibqa' diffiċli biex tinstab u hija sfida meta x-xjenza u d-diplomazija jridu jingħaqdu flimkien.
Ix-xjenza moderna hija l-eqreb li għandna lejn lingwa globali u x-xjenza fi sħubija formali jew informali mad-diplomazija għandha rwol ewlieni x’taqdi, partikolarment hekk kif nimxu 'l quddiem lejn il-ħtieġa li nżuru mill-ġdid l-approċċi tagħna għall-ġestjoni ta' kwistjonijiet tal-ġid komuni globali, fejn l-entużjażmu tad-deċennji ta' qabel ġie sostitwit f'xi kapitali miċ-ċiniżmu u t-telf tal-fokus. Iżda l-interazzjoni bejn ix-xjenza u d-diplomazija se jkollha tkun pragmatika aktar milli idealistika f'dak li huwa ambjent transazzjonali ħafna.
Irridu naħsbu mill-ġdid dwar it-taħriġ u l-valutazzjoni tax-xjenzati f'era teknoloġika. Huwa tabilħaqq possibbli li l-kapaċità għas-sovranità teknoloġika tkun limitata mill-aċċess għall-infrastruttura tal-kompjuters u teknoloġika, li jfisser li xi forom ta' xjenza jistgħu jsiru inqas aċċessibbli fin-Nofsinhar Globali jew f'nazzjonijiet żgħar – neħtieġu strateġiji li jimminimizzaw dak ir-riskju li jista' jwassal biss għal riżultati mhux ekwi. Hemm bżonn li l-istituzzjonijiet jiżguraw li x-xjenzati, kemm soċjali kif ukoll naturali, ikunu mħarrġa f'oqsma bħal: liċenzja soċjali u kuntratt għax-xjenza, etika, interazzjonijiet bejn ix-xjenza u l-politika, interazzjonijiet ma' sistemi oħra ta' għarfien u fil-komunikazzjoni tax-xjenza.
L-istorja tal-umanità turi li l-għarfien javvanza l-benesseri tas-soċjetajiet għalkemm b'konsegwenzi sekondarji li mhux dejjem ikunu pożittivi. Ir-riċerka taqdi l-bżonnijiet tas-soċjetà inklużi dawk tas-sigurtà, l-amministrazzjoni u t-tkabbir ekonomiku u tikkontribwixxi għall-iżvilupp sostenibbli. Iżda trid tibqa' affidabbli permezz tal-imġiba tagħha, it-trasparenza tal-komunikazzjoni u r-responsabbiltà. Ix-xjenza m'għandhiex għalfejn tkun passiva b'reazzjoni għall-pressjonijiet esterni jew il-kumplessitajiet interni tagħha. Hemm rwol dejjem jikber għax-xjenza tal-komunikazzjoni, il-psikoloġija soċjali u x-xjenzi konjittivi biex jgħinu jinfurmaw kif ix-xjenza ssostni l-profil affidabbli tagħha. L-intrapriża tax-xjenza trid terġa' taħseb b'mod fundamentali dwar il-proċessi tagħha ta' awtogovernanza, inċentivi u kollaborazzjoni biex tibqa' kapaċi twassal għarfien li jkun kemm kredibbli kif ukoll rilevanti għas-soċjetà.
Il-futur tax-xjenza jiddependi fuq il-kapaċità tagħha li tadatta għal realtajiet ġeostrateġiċi li qed jinbidlu, tadotta mudelli usa' ta' produzzjoni tal-għarfien u tallinja mill-ġdid l-inċentivi u l-governanza biex tiżgura li x-xjenza tkun tista' tkompli taqdi lill-umanità bħala impriża affidabbli, ta' impatt u aċċessibbli globalment.
Ritratt minn Getty Images għal Unsplash+
Imtella’ fi sħubija bejn il-Kunsill Internazzjonali tax-Xjenza (ISC) u l-Frontiers Policy Labs, dan il-blog huwa parti minn Governanza ġdida għax-xjenza fis-seklu 21" serje li sservi bħala forum ta' diskussjoni dinamiku għat-tmexxija tal-ħsieb dwar il-futur tal-governanza xjentifika. Billi titbiegħed minn studji akkademiċi riġidi, l-inizjattiva tgħaqqad flimkien vuċijiet globali ewlenin biex twassal biċċiet ta' opinjoni qawwija, provokattivi iżda bbażati fuq l-evidenza u li jħarsu 'l quddiem. B'dan il-mod, trid tikkontribwixxi biex tiddefinixxi mudell ta' governanza reżiljenti, inklużiv u trasparenti mgħammar għall-isfidi ta' għada.
Ara l-post oriġinali hawn.
Aqra aktar dwar X’żvela Jum ix-Xjenza 2026 dwar il-kapitlu li jmiss tal-politika tax-xjenza Aqra aktar dwar Tlettax-il proġett ta’ politika xjentifika biex isawru futur sostenibbli madwar l-Asja u l-Awstralja Aqra aktar dwar L-impatt tad-dejta u l-AI fuq il-produzzjoni xjentifika 
